بررسی حقوق خانواده در پرتو آموزش های نبوی (بخش۱)

بررسی حقوق خانواده در پرتو آموزش های نبوی (بخش۱)

امروز خانواده و حقوق خانواده یکی از محوری ترین نهادهای اجتماع بشری است که تاکنون جانشینی برای آن یافت نشده است. نقش کلیدی خانواده در برآوردن نیازهای عاطفی، فرهنگی، اقتصادی و غیر آن، این نهاد را به عنوان یک نهاد طبیعی بی بدیل که از آغاز خلقت همراه بشر بوده، تبدیل نموده است.

از سوی دیگر آسیب های خانواده و آفت هایی که موجب سست شدن بنیاد خانواده شده، توجه محققان را به مطالعه کارکردها و ابعاد گوناگون این نهاد جلب نموده است.

 قرن فروپاشی خانواده در غرب

اگر قرن حاضر را قرن فروپاشی خانواده در غرب بنامیم گزافه نگفته ایم، این سیل بنیان کن به مرزهای کشورهای غربی محدود نمانده و از طریق وسایل ارتباطی، مهاجرت و … کشورهای اسلامی و جهان سوم را نیز درنوردیده است. آمار رو به افزایش طلاق در کشورهای اسلامی مایه نگرانی بسیاری از متفکران و دینداران گردیده است.

 

تأسف انگیزتر اینکه در فرایند صنعتی شدن کشورهای جهان سوم و ورود ماشین و صنعت از کشورهای غربی «جنبش های آزادی زنان» از نوع غربی آن هم وارد این کشورها شده است. ماهیت این جنبش ها با فرهنگ و تمدن اسلامی ناهمگون است، چه در این ایده ها خدا جایگاهی ندارد.

 

در جامعه و فرهنگی که خدا حضور نداشته باشد، ایثار و فداکاری و مهر و عاطفه و سایر دستورهای اخلاقی و دینی بی معناست. دستورهای اخلاقی چون گذشت و مهرورزی اساس و بنیاد خانواده را تشکیل می دهد. سست شدن بنیاد خانواده نیز دورنمای آینده بشر و ارزش های انسانی را تار و مبهم می سازد. بر اساس این واقعیت است که گفته اند: « سست شدن بنیان خانواده در قرن حاضر تهدیدی برای آینده بشریت و ارزش های انسانی است.»

این در حالی است که متفکران مسلمان با تکیه بر تعالیم انسان ساز اسلام تنها راه گریز از آثار سوء و خانمان برانداز فرهنگ غرب را پناه بردن به معنویت و اخلاق می دانند.

آمیختن حقوق و اخلاق از امتیازات نظام حقوقی اسلام است که در بحث حقوق خانواده جا گرفته است. آمیختگی فقه خانواده و اخلاق خانواده در اسلام از روی حکمت و تدبیر صورت گرفته است. طبیعت خانواده اقتضای چنین ترکیبی را دارد. بلکه می توان گفت:

نقش اخلاق در خانواده که کانون مهر، ایثار و گذشت است بیش از حقوق می باشد.

با این وصف توجه به حقوق خانواده و ارتقای جایگاه زن در خانواده از موضوعات مهم مورد توجه محققان، حقوقدانان و فقیهان در کشورهای اسلامی بوده است تا شاید بتوان از این طریق جلوی سیل مخرب فرهنگ غربی که موجودیت خانواده را در کشورهای اسلامی تهدید می کند، سد نمود.

از میان روش های گوناگون انجام اصلاحات در حوزه حقوق خانواده بی شک اصلاح معطوف به کتاب و سنت و به اصطلاح «درون دینی» مطمئن ترین و بی نقص ترین روش های اصلاح است که ضرورت آن غیر قابل انکار می باشد.

این تحقیق در پی آن است که حقوق خانواده و تحوّلات آن را مطالعه کند و این حقیقت را باز نماید که اوّلاً: تحول و تطبیق جریانات و نهادهای اجتماعی با زمان یک ضرورت انکارناپذیر است.

ثانیا: این وظیفه اندیشوران و محققان مسلمان است که بهترین و سالم ترین نوع اصلاح و تحول را در نهادهای اجتماعی از جمله نهاد خانواده به کار بندند. به تعبیر دیگر در کشاکش میان سنت و تجدد، ناگزیر از اصلاح و ایجاد سازواری میان آن دو هستیم. این اصلاح در سایه سنت نبوی باید صورت گیرد، چرا که در سنت نبوی نه تنها اصلاحات تاریخی در حوزه حقوق خانواده و زن انجام شد که بنیادها و روش های صحیح اصلاح نیز نمایانده گردیده است.

 

خانواده از دیدگاه پیامبر اسلام (ص)

وحی و سنت نبوی اساسا جدایی ناپذیرند؛ آنچه در کتاب خدا بر پیغمبر نازل شده است با تبلیغ در جامعه گسترش می یابد و هر چه پیغمبر اکرم(ص) برای مردم می گوید، به حکم «ما ینطق عن الهوی ان هو الا وحی یوحی» مورد تأیید و حمایت خداوند جهانیان است.

پس ناگزیریم هر گاه سخن از دیدگاه حضرت محمد(ص) به میان آید به قرآن کریم مراجعه کنیم.

أ) سفارش به ازدواج:

در اینکه نکاح نهادی است مورد توصیه و سفارش اسلام هیچ تردیدی وجود ندارد.

فقیهان بر استحباب نکاح در اسلام سه دلیل اقامه کرده اند: اجماع، کتاب و سنت.

بر اساس سنت قطعیه تمام مذاهب اسلامی، ازدواج نهاد مقدسی است که سیره رسول خدا(ص) بر آن تأکید بسیار دارد. روایات زیادی از پیامبر در مجامع و منابع روایی شیعه و اهل سنت وارد شده است که به تعدادی از آنها اشاره می کنیم.

پیامبر(ص) فرمود: «ما بنی فی الاسلام احب الی اللّه عزّ و جل من التزویج؛ هیچ نهادی محبوب تر از ازدواج نزد خداوند بزرگ نیست.»

نیز فرموده اند که هر کس ازدواج کند نصف دینش را حفظ نموده، ازدواج کنید که در روز قیامت به شما مباهات می کنم و تأهل گزینید که روزی رسان تر است.

از علی(ع) روایت شده است: ازدواج کنید که سنت رسول خداست و همو فرمود: هر کس خواهد از سنت من پیروی کند ازدواج کند و فرزند بخواهد.

امام صادق(ع) در پاسخ سؤالی که از رفتار شخصی پرسیده بودند که عبادت می کند و غذا و زن و بوی خوش را کنار گذاشته مرقوم فرمود: زن داشتن سنت رسول خدا بود و همواره گوشت و عسل میل می فرمود.

دستورهای اخلاقی چون گذشت و مهرورزی اساس و بنیاد خانواده را تشکیل می دهد. سست شدن بنیاد خانواده نیز دورنمای آینده بشر و ارزش های انسانی را تار و مبهم می سازد. بر اساس این واقعیت است که گفته اند:

«سست شدن بنیان خانواده در قرن حاضر تهدیدی برای آینده بشریت و ارزش های انسانی است.»

همچنین فرمود: هر کس دوست دارد که خدا را پاک و پاکیزه ملاقات کند، باید زن بگیرد. دو رکعت نماز متأهل برابر با هفتاد رکعت نماز فرد بی همسر است.

ب) فواید و آثار ازدواج یا نکاح:

امام محمد غزالی، فیض کاشانی و ملااحمد نراقی ضمن اشاره به روایات و سنت رسول خدا(ص) فواید بسیاری برای نکاح برمی شمارند که به طور خلاصه به آنها اشاره می کنیم.

۱٫ پیدایش فرزند و بقای نسل منظور اصلی از تشریح نکاح است.

حضرت محمد(ص) فرمود: به زیادی امتم مباهات می کنم و دعای فرزند صالح تبرک دارد و به واسطه کودکی که بمیرد، طلب شفاعت می شود.

۲٫ محفوظ ماندن از شیطان و دفع طوفان شهوت و چشم پوشیدن از حرام.

۳٫ راحتی نفس و انس آن به همنشینی با همسر و فرزند که موجب آسودگی خاطر و تقویت آن بر بندگی خداوند است.

۴٫ فراغت دل از امور منزل و خانه داری.

۵٫ جهاد با نفس و ریاضت آن در قیام به حقوق اهل و عیال و صبر بر اخلاق آنها و احتمال اذیت آن و کوشش در اصلاح و ارشاد آنها.

آنچه در کلام بزرگان در باره اهداف ازدواج بیان شد، نشانگر آن است که اسلام برای ازدواج جنبه عبادی قائل شده، طبیعی است که اهداف معنوی ازدواج بر اهداف مادی آن برتری دارد.

جالب این است که از میان اهداف فوق، قرآن کریم ابتدا به آرامش دهندگی ازدواج تصریح می فرماید: «هو الذی خلقکم من نفس واحده و جعل منها زوجها لیسکُن الیها …؛ اوست که همه شما را از یک تن بیافرید و از آن یک تن، زنش را نیز بیافرید تا به او آرامش یابد …»

پس از آن می فرماید:

«فلما تغشیها حملت حملاً خفیفا فمَرّتْ به فلما اثقلت دعو اللّه ربهما لئن آتیتنا صالحا لنکونن من الشاکرین؛ چون با او در آمیخت، به باری سبک بارور شد و مدتی با آن سر کرد و چون بار سنگین گردید، آن دو، پروردگار خویش را بخواندند که اگر ما را فرزندی صالح دهی از سپاسگزاران خواهیم بود.»

به این ترتیب می توان گفت ازدواج پیوند عاطفی و حقوقی است که به موجب آن کامجویی جنسی میان زن و مرد مشروع می گردد. بنابراین دستیابی به آرامش و آسودگی، اولین فایده و ثمره ازدواج است. چنان که از روایت منقول از پیامبر فهمیده می شود:

«حبّبت الی مِن دنیاکم النساء و الطیب و جعلت قره عینی فی الصلاه؛ از دنیای شما نزد من، اینها دوست داشتنی است: بوی خوش و زن، و نور چشمم در نماز است.» ویژگی مشترک این سه چیز جدای از اثر معنوی، آرامش بخشی آنها است.

سخن و سیره رسول معظم(ص) علاوه بر توصیه به تشکیل نهاد خانواده ، بر استحکام آن نیز تأکید دارد. سفارش های حضرت بر رعایت نکاتی در باره گزینش همسر و بیان ملاک های آن همه حکایت از این مهم دارد. انتخاب شایسته همسر و از روی حساب، پیش از ازدواج قطعا از مشکلات و اختلافات خانوادگی پس از ازدواج می کاهد.

ابوحمزه ثمالی از جابر بن عبداللّه انصاری روایت می کند: روزی همنشین رسول اللّه (ص) بودیم. حضرت فرمود: می خواهید شما را از بهترین زنان آگاه سازم؟ جمع گفتند: بلی

از میان روش های گوناگون انجام اصلاحات در حوزه حقوق خانواده بی شک اصلاح معطوف به کتاب و سنت و به اصطلاح «درون دینی» مطمئن ترین و بی نقص ترین روش های اصلاح است که ضرورت آن غیر قابل انکار می باشد.

یا رسول اللّه . فرمود: بهترین زنان تان آنی است که فرزندآورتر و محبوب تر، پوشیده تر و پاکدامن و عزیز در خانواده، فروتن و عشوه گر برای شوهر و متین در پیش دیگران باشد. همچنین سفارش شده است که با فرد همشأن خود در دین و ایمان ازدواج نمایید. سیره شخصی حضرت رسول(ص) این بود که هر گاه اراده ازدواج با زنی می نمود، ابتدا کسی را نزد او می فرستاد تا به او نیک بنگرد و گریبانش را ببوید. حضرت فرمود:

«اذا القی اللّه فی قلب امرئخطبه امرأه فلا بأس ان ینظر الیها؛ زمانی که خداوند خواستگاری از زنی را در دل مردی اندازد، نگاه نمودن به زن برای وی حلال است.» طبیعی است دیدن زنی که مرد می خواهد از وی خواستگاری کند و تحقیق از اخلاق و خصوصیات ظاهری و باطنی وی بر پایداری نهاد خانواده مؤثر است.

ج) سلامت و نشاط خانواده :

پیامبر بر سلامت روانی و نشاط در خانواده نیز تأکید کرده اند. این مهم در نهاد خانواده وقتی تحقق می یابد که اوّلاً شخصیت و احترام متقابل میان زن و مرد در خانواده حفظ گردد. ثانیا: نیازهای گوناگون هر یک از آن دو در این نهاد مقدس برآورده شود.

در صورت تحقق این دو، خانواده تبدیل به کانون مهرورزی و محل آرامش و سکون زوجین و فرزندان خواهد شد. در غیر این صورت هر یک از زوجین نیازهای خویش را در خارج از خانه خواهند جست و خانه به محلی برای کشمکش و نزاع میان آنها تبدیل خواهد شد که سلامت روانی و نشاط هر یک از اعضای خانواده بخصوص فرزندان به خطر خواهد افتاد.

پیامبر(ص) فرمود:

«خیرکم خیرکم لأهله و أنا خیرکم لأهلی ما أکرم النساء إلا کریم و ما أهانهن إلا لئیم؛ بهترین شما بهترین فرد برای اهل و عیالش است و من بهترین شما برای خانواده ام می باشم. جز بزرگوار زن را گرامی و جز فرومایه وی را خوار نمی دارد.»

اسلام به روابط صمیمی میان زن و شوهر اهمیت می دهد و پاداش اخروی برای وی مقرر می دارد. و بر دوست داشتن و اظهار آن تأکید شده است و گفته اند هر چه بر ایمان بنده افزوده شود، بر محبت او به همسر افزوده می شود. برای انسان مستحب است که از اشتباهات همسرش چشم پوشی کند، و هر کس که بداخلاقی همسرش را تحمل کند به او اجر معنوی عظیمی تعلق می گیرد.

 

در کشاکش میان سنت و تجدد، ناگزیر از اصلاح و ایجاد سازواری میان آن دو هستیم. این اصلاح در سایه سنت نبوی باید صورت گیرد، چرا که در سنت نبوی نه تنها اصلاحات تاریخی در حوزه حقوق خانواده و زن انجام شد که بنیادها و روش های صحیح اصلاح نیز نمایانده گردیده است.

 

مردی که زنش را بیازارد پروردگار نه انفاقش را می پذیرد و نه نماز مستحبی و نه نیکی اش را … زنی که شوهر اولش مرده و مجددا ازدواج کند روز قیامت با خوش اخلاق ترین آنها زندگی می کند.

نیز حضرت فرمود:

«کفی بالمرأ اثما ان یضیع من یعول؛ بر گناهکاری مرد همان بس که حقوق اهل و عیالش را ضایع نماید.» حضرت در آخرین لحظه های عمر شریفش فرمود:

«… اللّه اللّه فی النساء فانهن عوان عندکم و فی ایدیکم اخذتموهن بعهداللّه …؛ خدا را خدا را! در حق زنان تان (ستم روا ندارید)، آنها همسران شما و در دست شمایند بر اساس پیمان الهی با آنها رفتار کنید.»

غزالی حکایتی از منابع اهل سنت می آورد که: میان حضرت و عایشه اختلافی به وجود آمد. ابوبکر به عنوان داور (حَکَم) و شاهد تعیین گردید. رسول خدا رو به عایشه نمود و فرمود: سخن می گویی یا من بگویم؟ عایشه گفت: شما سخن گویید ولی جز حق نگویید. ابوبکر ناگهان سیلی به صورت عایشه زد! سپس گفت:

ای دشمن (خدا) تو یا رسول اللّه ناحق می گوید؟! عایشه به رسول خدا(ص) پناه برد و پشت سر حضرت نشست. پیغمبر به ابوبکر گفت: تو را برای این کار نخواندیم و این رفتار را از تو نخواستیم. بهترین مردان امت من آنهایی هستند که با خانواده با تکبر رفتار نمی کنند و با ترحم و مهربانی سلوک می کنند و به آنها ظلم نمی نمایند.»

همچنین برآوردن نیازهای مادی و معیشتی خانواده بر دوش مرد گذاشته شده، مرد مسئول رفاه و آسایش خانواده و همسرش است. روایات بسیاری برای بیان اجر و پاداش کسی که برای رفاه و تأمین خانواده اش تلاش می کند وارد شده است. تأمین نیازهای معیشتی همسر و فرزندان از تکالیف مرد است و وی به خاطر انجام تکلیف حق ندارد بر اهل و عیالش منت بگذارد.

یکی دیگر از اسباب نشاط آرایش و ایجاد جاذبه در زن و مرد است که پیامبر به نکات مهمی در این باب اشاره می فرماید: استعمال بوی خوش خضاب کردن (حنا گذاشتن)، مستحب است. امام صادق(ع) فرمود که پیامبر فرموده اند: برای زنان بوی خوش مناسب است که بوی خوش آب و رنگ داشته باشد و رایحه اش پنهان باشد اما بر عکس برای مردان بوی خوش مناسب است که رایحه داشته باشد و آب و رنگش پنهان.

امام باقر(ع) فرمود: رسول خدا حنا می بست و موی مبارکش نزد ما موجود است.

همچنین سرمه کشیدن در روایات برای زن و مرد مستحب دانسته شده است.

بنابراین استحکام نهاد خانواده و برآوردن نیازهای عاطفی و معیشتی در این نهاد از مواردی است که اسلام بخصوص رسول اکرم(ص) بر آن تأکید فراوان دارد.

حضرت نه تنها مؤمنان را به حسن معاشرت و مهربانی با همسران شان دعوت می فرمود که خود نیز مهربان بود. شهید مطهری در این مورد می گوید:

در خانواده مهربان بود. نسبت به همسران خود هیچ گونه خشونتی نمی کرد و این بر خلاف خُلق و خوی مکیان بود. بدزبانی برخی از همسران خویش را تحمل می کرد تا آنجا که دیگران از این همه تحمل رنج می بردند. او به حسن معاشرت با زنان توصیه و تأکید می کرد و می گفت: همه مردم دارای خصلت های نیک و بد هستند. مرد نباید تنها جنبه های ناپسند همسر خویش را در نظر بگیرد و همسر خود را ترک کند. چه هر گاه از یک خصلت او ناراحت شود خصلت دیگرش مایه خشنودی اوست و این دو را با هم به حساب آورد.

از انس نقل شده است که رسول خدا(ص) مهربان ترین مردم نسبت به زنان و کودکان بود.

از عایشه همسر رسول خدا نقل شده است که حضرت رسول خدا هیبت نبوت را بین خود و همسرانش سد و مانع قرار نمی داد، بلکه با انس و ملایمت بسیار رفتار می کرد. چندان نرم رفتار و گرم خوی بود که گاهی بعضی از همسرانش به او با درشتی سخن می گفتند. در کارهای خانه دستیار زنان بود و خدمت به زن را نوعی صدقه و کار نیک می دانست.

پیامبر اکرم(ص) همچنان که خود مهربان بود و بر مهربانی مردان مؤمن با زنان تأکید می ورزید، همچنان زنان مؤمن را به خوش رفتاری و خوش خویی با همسران شان فرامی خواندند و زنان را موظف می ساختند که به خواسته های مشروع شوهران شان گردن نهند و بر کمبودها و نداری آنها صبور باشند. نیز خویشتن را برای شوهران شان بیارایند و با شوهران شان حسن سلوک داشته باشند.

 

د) حفاظت از نهاد خانواده:

همچنان که پیش از این گفتیم پیامبر اکرم(ص) هم در ایجاد نهاد نکاح کوشیده اند و هم در پایداری و مانایی آن. انحلال نکاح از دید رسول اکرم(ص) به عنوان مبغوض ترین حلال یاد شده، تمام احکام، شرایط و وظایف در نظام خانواده به گونه ای تنظیم شده است که نظم عادلانه ای بر این نهاد اجتماعی حاکم گردد.

مسئولیت عمده اداره این نظام دیرپای انسانی بر عهده مرد نهاده شده، این مسئولیت ها در کتب فقهی و اخلاقی به تفصیل بیان شده است.

خداوند بزرگ نیز جهت حفظ حقوق زن در خانواده می فرماید: «و عاشروهنّ بالمعروف» و به خاطر عظیم داشتن حق آنها می فرماید: «و اخذن منکم میثاقا غلیظا»

چنانچه ملاحظه می شود خداوند در قرآن کریم از نهاد ازدواج به «میثاق غلیظ» (پیمان استوار) تعبیر می کند. طبیعی است چنین پیمانی نباید به آسانی بگسلد.

حُسن خُلقی که در اسلام بر آن تأکید شده است، نقش اساسی در تحمل ناملایمات زندگی و در نتیجه پایداری و استحکام خانواده دارد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *